คำตอบสั้น ๆ คือใช่ เกย์เคยถูกนับเป็นโรค อยู่ในบัญชีจำแนกโรคระหว่างประเทศขององค์การอนามัยโลกจริง และวันนี้ไม่ถูกนับแล้ว เพราะงานวิจัยที่ตามมาไม่รองรับข้อสันนิษฐานเดิม บทความนี้ไล่เรียงว่าเริ่มปีไหน จบตอนไหน

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า บัญชีโรคฉบับปัจจุบันขององค์การอนามัยโลกคือ ICD-11 ซึ่งมีผลตั้งแต่ปี 2022 และไม่มีรหัสวินิจฉัยใดเลยที่ใช้กับคนได้โดยอ้างอิงเพศวิถี

เกย์เคยถูกนับเป็นโรคจริงไหม แล้วเริ่มเมื่อไร

บัญชีจำแนกโรคระหว่างประเทศ (International Classification of Diseases หรือ ICD) คือบัญชีทางการที่องค์การอนามัยโลกดูแล ใช้จัดหมวดโรคและภาวะสุขภาพให้ทุกประเทศรายงานข้อมูลในภาษาเดียวกัน

ฉบับที่ 6 ซึ่งรับรองในปี 1948 เป็นฉบับแรกที่ใส่หมวดความผิดปกติทางจิตเข้ามา และในฉบับนั้นความรักเพศเดียวกันถูกจัดเป็น "ความเบี่ยงเบนทางเพศ" โดยตั้งสมมติฐานว่าสะท้อนความผิดปกติของบุคลิกภาพที่ซ่อนอยู่ งานวิจัยที่ตามมาไม่สนับสนุนมุมมองนี้

หมวดนั้นไม่ได้หายไปทันที มันอยู่ต่อในฉบับที่ 7 (รับรองปี 1955) ฉบับที่ 8 (1965) และฉบับที่ 9 (1975) โดยวางไว้ในบทว่าด้วยความผิดปกติทางจิต แปลว่าตั้งแต่ ICD-6 ถึง ICD-9 คนรักเพศเดียวกันถูกเขียนไว้ในเอกสารสุขภาพระดับโลกในฐานะภาวะที่ต้องจำแนก

อะไรทำให้คู่มือจิตเวชอเมริกันเปลี่ยนคำตัดสิน

อีกฝั่งหนึ่งคือคู่มือวินิจฉัยของสมาคมจิตแพทย์อเมริกัน ชื่อ Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders หรือ DSM ซึ่งรวมเฉพาะความผิดปกติทางจิต ความรักเพศเดียวกันถูกถอดออกจาก DSM-II ในช่วงปี 1973 ถึง 1974

แต่ยังไม่จบ ฉบับพิมพ์ต่อมาใส่หมวดใหม่ชื่อ "Sexual Orientation Disturbance" ไว้สำหรับคนที่ไม่สบายใจกับเพศวิถีของตัวเอง ขัดแย้งกับมัน หรืออยากเปลี่ยนมัน เหตุผลที่ยกมาคือความทุกข์ที่เจ้าตัวรายงานเองถือเป็นเหตุให้วินิจฉัยได้

ปี 1980 DSM-III ยังเก็บหมวดนี้ไว้ในชื่อ "Ego-dystonic Homosexuality" ชื่อนี้หายไปใน DSM-III-R ปี 1987 แต่หมวด "Sexual Disorders Not Otherwise Specified" ยังเปิดช่องให้วินิจฉัยความทุกข์ที่ต่อเนื่องและชัดเจนเกี่ยวกับเพศวิถีของตัวเองต่อไปถึง DSM-IV-TR ปี 2000

เหตุที่เขียนเป็นช่วงปี เพราะเอกสารสองฉบับที่เราเปิดอ่านระบุไม่ตรงกัน ฉบับหนึ่งเขียนว่า 1973 อีกฉบับเขียนว่า 1974 เราจึงบอกไว้ทั้งสองปี

ICD-10 เขียนว่าไม่ใช่โรค แต่ทำไมยังเหลือรหัส F66

ICD ฉบับที่ 10 ได้รับการรับรองในปี 1990 (เอกสารอีกฉบับระบุปีที่ตีพิมพ์เป็น 1992) ฉบับนี้เขียนตรง ๆ ว่าเพศวิถี (sexual orientation หรือรสนิยมทางเพศ) เพียงอย่างเดียวไม่ถือเป็นความผิดปกติ

ปัญหาคือฉบับเดียวกันยังเก็บกลุ่มรหัส F66 ไว้ ชื่อกลุ่มคือความผิดปกติทางจิตใจและพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับพัฒนาการทางเพศและเพศวิถี และมีรหัสย่อยให้ระบุได้ว่าผู้รับการวินิจฉัยรักเพศเดียวกัน รักต่างเพศ หรือรักได้สองเพศ

รหัส	ชื่อหมวดใน ICD-10	สาระของคำอธิบายในเอกสาร
F66.0	Sexual maturation disorder	ไม่มั่นใจในอัตลักษณ์ทางเพศหรือเพศวิถีของตัวเอง จนเกิดความวิตกกังวลหรือซึมเศร้า
F66.1	Ego-dystonic sexual orientation	ไม่ได้สงสัยว่าตัวเองเป็นแบบไหน แต่อยากให้เป็นอย่างอื่น และอาจขอรับการรักษาเพื่อเปลี่ยน
F66.2	Sexual relationship disorder	ถือว่าความผิดปกติของอัตลักษณ์หรือความชอบทางเพศทำให้สร้างหรือรักษาความสัมพันธ์กับคู่ไม่ได้
F66.8 และ F66.9	หมวดอื่น และหมวดที่ไม่ระบุ	เอกสารไม่ได้ให้คำอธิบายกำกับไว้

อ่านตารางแล้วเห็นความย้อนแย้งทันที ถ้าเพศวิถีไม่ใช่ความผิดปกติ แต่ยังมีรหัสวินิจฉัยที่อ้างอิงเพศวิถีได้ สองอย่างนี้อยู่ด้วยกันได้ยาก

ICD-11 ตัดอะไรออก และมีผลตั้งแต่เมื่อไร

คณะทำงานด้านการจำแนกความผิดปกติทางเพศและสุขภาพทางเพศของ WHO เสนอให้ตัดกลุ่ม F66 ออกทั้งกลุ่ม เหตุผลที่บันทึกไว้คือไม่พบหลักฐานว่ามีประโยชน์ทางคลินิก ไม่ช่วยเลือกวิธีรักษา ไม่ให้ข้อมูลที่จำเป็นต่อการเฝ้าระวังทางสาธารณสุข และอาจทำให้การวินิจฉัยและการรักษาที่ถูกต้องล่าช้า เอกสารที่ทบทวนประวัติเรื่องนี้เพิ่มว่า การคงหมวดเหล่านี้ไว้เปิดทางให้เกิดการบำบัดเพื่อ "แก้ไข" ซึ่งไม่ได้ผลและไม่เป็นไปตามหลักจริยธรรม

ICD-11 ได้รับการรับรองจากที่ประชุมสมัชชาอนามัยโลกสมัยที่ 72 ในปี 2019 และมีผลใช้บังคับตั้งแต่ 1 มกราคม 2022 เอกสารวิชาการสรุปว่า ICD-11 และ DSM-5 ซึ่งเป็นฉบับปัจจุบันของทั้งสองระบบ ไม่มีหมวดใดแม้หมวดเดียวที่ใช้กับคนได้โดยอ้างอิงเพศวิถี

อีกเรื่องที่คนมักสับสน ICD-11 ยังมีหมวดที่เกี่ยวข้องกับคนข้ามเพศอยู่ แต่ย้ายออกจากบทความผิดปกติทางจิตและพฤติกรรม ไปอยู่ในบทใหม่ชื่อภาวะที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพทางเพศ ซึ่ง WHO อธิบายว่าสะท้อนความเข้าใจว่าอัตลักษณ์ของคนข้ามเพศและคนเพศหลากหลายไม่ใช่ภาวะเจ็บป่วยทางจิต นี่เป็นเรื่องอัตลักษณ์ทางเพศ คนละประเด็นกับเพศวิถี

เมืองไทยถือว่าอย่างไรในวันนี้

ประเทศสมาชิกขององค์การอนามัยโลก 194 ประเทศตกลงกันว่าจะใช้ ICD เป็นมาตรฐานในการเก็บและรายงานข้อมูลภาวะสุขภาพ คำถามที่เหลือคือเอกสารในประเทศเขียนไว้อย่างไร

ฝั่งเอกสารในประเทศ บทความสุขภาพจิตของศูนย์สุขภาพจิตที่ 7 หน่วยงานในสังกัดกรมสุขภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข เผยแพร่เมื่อ 6 มิถุนายน 2024 เขียนว่าปัจจุบันในทางการแพทย์ บุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศไม่ได้ถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มที่เป็นโรคหรือมีความผิดปกติทางจิตแต่อย่างใด และระบุว่า ICD-11 ถอดกลุ่มนี้ออกจากความผิดปกติทางจิตแล้ว

ข้อที่ต้องกำกับอย่างซื่อตรง WHO รายงานเมื่อพฤษภาคม 2024 ว่าประเทศและพื้นที่สมาชิก 132 แห่งอยู่ในขั้นตอนการนำ ICD-11 ไปใช้ในระยะที่ต่างกัน แต่ไม่ได้แจกแจงสถานะรายประเทศ ถ้าอยากรู้ว่าสถานพยาบาลแห่งไหนบันทึกรหัสด้วยฉบับใด ต้องถามที่นั่น

ความคิดที่ตกค้างจากยุคบัญชีโรค ยังอยู่ตรงไหน

ตัวรหัสหายไปแล้ว แต่ความคิดว่าเพศวิถีแก้ไขได้ยังเดินทางต่อ เอกสารที่ทบทวนประวัติเรื่องนี้ระบุว่าการจัดให้เป็นความผิดปกติทางจิตถูกใช้เป็นข้ออ้างให้เกิดการบำบัดเพื่อแก้ไข ซึ่งปัจจุบันถูกห้ามในประเทศที่มีจำนวนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และบริการจิตวิทยาที่ยืนยันตัวตนของผู้รับบริการกลายเป็นมาตรฐานการดูแล

อีกข้อที่เอกสารทั้งสองฉบับพูดตรงกัน ความทุกข์ที่คนรักเพศเดียวกันรายงานว่าเจอมากกว่าคนรักต่างเพศ เชื่อมโยงอย่างหนักแน่นกับประสบการณ์ถูกปฏิเสธและถูกเลือกปฏิบัติจากสังคม ไม่ใช่กับเพศวิถีในตัวมันเอง

ในบริบทไทย แรงกดดันที่เจอบ่อยไม่ใช่รหัสในเอกสาร แต่เป็นคำอธิบายทางศาสนาหรือคำพูดของคนในบ้าน เราเคยเขียนถึงมุมมองเรื่องเกย์กับพุทธศาสนาและวาทกรรมเรื่องกรรมเก่าแยกไว้อีกบทความหนึ่ง ส่วนภาพรวมประวัติกับวัฒนธรรมชุมชนเกย์ไทยไล่ตามยุค อ่านต่อได้ที่หน้ารวมเรื่องเกย์ไทย ประวัติ วัฒนธรรม และชุมชน ของ quicky.co ซึ่งเป็นแอปหาคู่ในเครือเดียวกันกับเว็บนี้

คำถามที่พบบ่อย

ถ้ามีคนบอกว่าเพศวิถีรักษาให้หายได้ ควรเข้าใจอย่างไร

ทั้ง ICD-11 และ DSM-5 ไม่มีหมวดวินิจฉัยใดที่ใช้กับคนได้โดยอ้างอิงเพศวิถี และเหตุผลหนึ่งของการตัดหมวดเก่าออกคือมันเปิดทางให้การบำบัดเพื่อแก้ไขที่ไม่ได้ผลและไม่เป็นไปตามหลักจริยธรรม ถ้าคุณทุกข์ใจ สิ่งที่ควรได้คือการดูแลที่ยืนยันตัวตนของคุณ

ICD กับ DSM คืออะไร คนละเล่มกันไหม

ICD เป็นบัญชีขององค์การอนามัยโลก ครอบคลุมโรคและภาวะสุขภาพทุกหมวด แบ่งเป็น 21 บท ส่วน DSM เป็นคู่มือของสมาคมจิตแพทย์อเมริกันซึ่งประกอบด้วยความผิดปกติทางจิตเท่านั้น

รหัสกลุ่ม F66 ยังใช้ในไทยอยู่หรือไม่

เอกสารที่เราเปิดอ่านไม่ได้ระบุสถานะรายประเทศ จึงตอบแทนไม่ได้ ที่ยืนยันได้คือ ICD-11 ซึ่งมีผลตั้งแต่ปี 2022 ไม่มีหมวดที่ใช้วินิจฉัยคนจากเพศวิถีแล้ว

ถอดออกจากบัญชีโรคแล้ว การเลือกปฏิบัติจบลงหรือยัง

ยังไม่หมด เอกสารวิชาการที่ทบทวนเรื่องนี้สรุปเองว่าความพยายามขจัดการตีตรา การเลือกปฏิบัติ และความรุนแรงต่อกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศยังจำเป็นต่อไป ทั้งในหมู่บุคลากรสุขภาพและในสังคมโดยรวม

สรุป

ไทม์ไลน์ย่อคือ ความรักเพศเดียวกันถูกใส่ไว้ในบัญชีโรคระหว่างประเทศตั้งแต่ ICD ฉบับที่ 6 ปี 1948 อยู่ต่อถึงฉบับที่ 9 ปี 1975 ไม่เป็นหมวดวินิจฉัยในตัวเองอีกใน ICD-10 ที่รับรองปี 1990 แต่ยังเหลือกลุ่มรหัส F66 ค้างอยู่ และหมดไปจริงใน ICD-11 ที่รับรองปี 2019 มีผลปี 2022 คำตัดสินทางการแพทย์จึงไม่ใช่สัจธรรมถาวร มันเปลี่ยนได้เมื่อหลักฐานเปลี่ยน อยากเห็นว่าชุมชนเกย์ไทยเดินทางมาอย่างไร อ่านต่อได้ที่ประวัติสังคมเกย์ไทยจาก Pantip ถึงยุคแอปเดท

ถ้าตอนนี้คุณหนักใจกับเรื่องตัวตนหรือคำพูดของคนรอบตัว การไปคุยกับบุคลากรสุขภาพจิตไม่ใช่การยอมรับว่าตัวเองผิดปกติ มันคือการหาคนช่วยถือของหนัก และคุณมีสิทธิ์ขอบริการที่ไม่ตัดสินคุณ

เกย์เคยถูกนับเป็นโรค? ไล่ไทม์ไลน์ ICD-6 ถึง ICD-11